Paweł Kowalewski

Studia oraz Gruppa

W latach 1978-1983 studiował na Wydziale Malarstwa w Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie, gdzie uzyskał dyplom z wyróżnieniem w pracowni Stefana Gierowskiego. Jest współzałożycielem formacji artystycznej Gruppa, którą tworzył wspólnie z innymi studentami malarstwa na na warszawskiej ASP: Ryszardem Grzybem, Jarosławem Modzelewskim, Włodzimierzem Pawlakiem, Markiem Sobczykiem i Ryszardem Woźniakiem. Gruppa stała się jednym z najważniejszych fenomenów sceny polskiej sztuki lat 80. 

Członkowie Gruppy organizowali wystawy, performance, recitale oraz akcje wspólnego malowania. W 1987 roku Gruppa została zaproszona do wzięcia udziału w prestiżowej, cyklicznej wystawie Documenta w Kassel. Na wydarzeniu powstał wielkoskalowy obraz „Kuda Gierman” - był to jedyny namalowany wspólnie przez wszystkich członków formacji. W ramach Gruppy wydawane było niezależne pismo „Oj dobrze już” (1984-1989), w którym Kowalewski wraz z innymi członkami formacji zamieszczał teksty (często pisane pod pseudonimem wyimaginowanej amerykańskiej dziennikarki Sharm Yarn) oraz autorskie grafiki. 

Ich ekspresyjny, barwny, prowokacyjnie przerysowany, oparty na poetyce absurdu i groteski styl malowania wyrastał z buntu wobec akademizmu, ale także cenzury, polityki kulturalnej, rzeczywistości stanu wojennego i z potrzeby odreagowania trudnej sytuacji politycznej. Ich malarstwo miało prawdziwie spektakularny i unikatowy charakter. Jednak podobnie jak charaktery jej członków, odrębnych indywidualności artystycznych i bardzo silnych osobowości, twórczość Gruppy była bardzo zróżnicowana, pełna kontrastów. W 1992 roku w Zachęcie – Narodowej Galerii Sztuki zorganizowano dużą, przekrojową wystawę podsumowującą twórczość Gruppy. W 2023 roku opublikowana została pierwsza przekrojowa monografia Gruppy (wydana przez ​​Jerke Art Foundation).

‍

Twórczość indywidualna

Twórczość Kowalewskiego jest zróżnicowana gatunkowo – obejmuje malarstwo na płótnie i na papierze, fotografię, rzeźbę, NFT, instalacje i ready mades. Charakterystyczne dla jego stylu są konceptualno-dadaistyczne komentarze i tytuły, którymi artysta od początku działalności artystycznej opatruje swoje prace. W jego twórczości każda praca ma głębokie znaczenie, jest komentarzem do rzeczywistości, odwołaniem do tekstu literackiego, życia osobistego lub do kart historii. Artysta wciąż bacznie obserwuje absurdy i zagrożenia współczesnej rzeczywistości, nie bojąc się zadawać trudnych pytań poprzez swoją sztukę.

Paweł Kowalewski rozwijał koncepcję „sztuki osobistej, czyli prywatnej” od początku drogi twórczej (był to tytuł jego pracy dyplomowej). Inspiracje pozostając w silnym połączeniu z życiem osobistym, odnosiły się także do problemów osadzających sztukę Kowalewskiego w kontekście uniwersalnym. Oscylacja pomiędzy doświadczeniem pojedynczości a powszechności towarzyszy twórczości Kowalewskiego do dziś i stanowi o jej ciągłym charakterze. 

W okresie PRL-u obrazy Kowalewskiego były komentarzem do panującej rzeczywistości politycznej, nacechowanym cynizmem i groteską. Pod koniec lat 80. powstały realizacje rzeźbiarskie artysty - niewielkie obiekty, które zamykał w szklanych gablotach niczym relikwie. Zapoczątkował je cykl „Pięć dowodów na nieistnienie Jezusa Chrystusa”, korzystający z motywów oraz cytatów biblijnych, podobnie jak seria wielkoformatowych prac na papierze „Psalmy”, które powstały w połowie lat 80. Wszystkie prace z tego okresu stanowiły opowieść o sytuacji politycznej dotykającej społeczeństwa, ale i opowieść o osobistych doświadczeniach, zaś dla Kowalewskiego, co artysta podkreśla - zarówno wówczas jak i dziś, ważniejszy od użytego medium i wybranej formy jest przekaz.

Na początku lat 90. Kowalewski stworzył cykl „Fin de siècle” - prace malarskie, w których zestawiał motywy secesyjnych wzorów tapet z biało czarnymi pasami – ironiczną wizją przyszłości. Cykl kontrastował ze sobą „dwa końce wieków”: XIX i XX, nawiązywał do naiwnie optymistycznych nastrojów, które pojawiały się w społeczeństwie w związku z nadejściem nowego stulecia. 

W pierwszych dwóch dekadach XXI wieku Kowalewski eksperymentuje z nowymi środkami wyrazu twórczego i tworzy prace intermedialne, m.in korzystającą z medium fotografii  „Europeans only”, którą w 2010 roku zainicjował serię „Forbidden/NIE WOLNO”, a także instalację „Symulator totalitaryzmu” (2012) czy cykl znikających portretów kobiet żydowskiego pochodzenia pt. „Moc i piękno” (2015). 

Cykl „NIE WOLNO” to dokumentacja znaków zakazów i nakazów rejestrowanych podczas podróży artysty po całym świecie. Reprodukcje cyklu w postaci pocztówek pojawiły się przy okazji działań performatywnych Kowalewskiego w trakcie Biennale w Wenecji w 2011 roku. Artysta odwiedzał stoiska z suwenirami i dokładał do turystycznych widokówek swoje kartki z dyrektywami z systemów demokratycznych i totalitarnych. Projekt funkcjonował także jako seria lightboxów towarzyszących instalacji pt. „Symulator totalitaryzmu” w galerii Propaganda w 2012 roku. W tej technicznej konstrukcji, za każdym razem budowanej na nowo, drastyczne obrazy zbrodni z czasów totalitarnych XX wieku zostały zestawione z ówczesnymi scenami pogodnego, normalnego życia (np. konkurs barmanów we Włoszech, rodzina na spacerze w Mediolanie, koncert muzyki poważnej). Wchodzący do Symulatora widz stawał się symbolicznie uczestnikiem zdarzeń - jego zdjęcie, zarejestrowane w kabinie, jest losowo umieszczone na klatkach projekcji. Użyte do produkcji „Symulatora totalitaryzmu” materiały, zapach gumy i smoły, zaciemnienie oraz izolacja, przenosiły odwiedzających do sytuacji związanych z opresją. Jak sam artysta wyjaśnia: „Sztuka musi uwierać, nie może uspokajać, ma mówić o tym, co nierozwiązywalne”.

W 2015 roku w Tel Awiwie Kowalewski po raz pierwszy zaprezentował cykl „Strength and Beauty/Moc i Piękno”, w którym skoncentrował się na zagadnieniu pamięci subiektywnej w kontekście doświadczenia zbiorowego. Koncepcja wyrosła z silnie osobistej historii. Seria dziesięciu wielkoformatowych portretów przedstawiała tak zwane ‘Polskie Matki’ - Polki żydowskiego pochodzenia, kobiety naznaczone traumą wojny i totalitaryzmów, w tym matka artysty. Dzięki specjalnej technice drukarskiej portrety kobiet z czasem, pod wpływem kontaktu ze światłem blakną - stają się ledwo widoczne, tak samo jak ich obraz zaciera się w naszej pamięci. Każdej z prac towarzyszy osobista historia danej kobiety. Kowalewski tworząc cykl przestrzega przed niebezpieczeństwem zapominania historii, gdyż ta, jak podkreśla, lubi się powtarzać.

W latach 2019-2023 Kowalewski stworzył cykl PRZEDMIOTY, który obejmował trzy podcykle - Samotność, Hannah Arendt oraz Afrykańskie sny. Serię zainspirowały ulubione lektury Kowalewskiego oraz podróże artysty - zwłaszcza te do rozmaitych regionów Włoch. Wielu płótnom cyklu towarzyszą dekoracyjne złote ramy, które kontrastują z obrazem sztuki współczesnej i które celowo zostały wybrane przez artystę - tym gestem chcącego podkreślić, że sztuka występuje w podwójnej roli, ma swoją artystyczną wartość i tożsamość ale jest także towarem, a więc, co za tym idzie, tytułowym przedmiotem. „Przedmioty” a także inne prace Kowalewskiego (nie tylko obrazy, ale także rzeźby, instalacje oraz prace stworzone z użyciem fotografii) były częścią dużej solowej wystawy artysty, zatytułowanej „Porażka Rozumu”, która odbyła się w 2024 w Mazowieckim Centrum Sztuki Współczesnej „Elektrownia” w Radomiu i prezentowała prace z ostatnich siedmiu lat. W tym samym roku miejsce miała inna indywidualna wystawa, która odbyła się w Instytucie Polskim w Berlinie i prezentowała stworzony przez Kowalewskiego w 2015 roku cykl „Strength and Beauty“. 

‍

Wystawy i kolekcje

Prace Pawła Kowalewskiego pokazywane były m.in. w Museum Jerke w Recklinghausen, Artist’s House w Tel Awiwie, Galerii Tretiakowskiej w Moskwie, Galerii Isy Brachot w Brukseli, w Dorotheum w Wiedniu, Sotheby’s w Londynie, Castello di Rivoli Museo d’Arte Contemporanea – Muzeum Sztuki Nowoczesnej w Turynie, NS-Dokumentationszentrum w Monachium, Instytucie Polskim w Berlinie, Zachęcie – Narodowej Galerii Sztuki w Warszawie, Muzeum Historii Fotografii oraz MOCAKu w Krakowie, Muzeum Sztuki w Łodzi (obecnie praca artysty jest także częścią uznanej wystawy stałej MSŁ „Sposoby widzenia“), Centrum Sztuki Współczesnej Zamek Ujazdowski w Warszawie, Centrum Sztuki Współczesnej Znaki Czasu w Toruniu, Państwowej Galerii Sztuki w Sopocie, Centrum Sztuki Współczesnej „Elektrownia” w Radomiu, Zamku Królewskim w Warszawie, w warszawskiej galerii Propaganda (dawniej Appendix), w Fundacji Stefana Gierowskiego, a także na targach sztuki w Wiedniu, Brukseli oraz w Sztokholmie
[pełen spis wystaw dostępny na dole strony]. 

Prace artysty znajdują się w wielu ważnych kolekcjach, m.in.: Muzeum Narodowego w Warszawie, Muzeum Narodowego w Krakowie, Zachęty - Narodowej Galerii Sztuki, Muzeum Jerke w Recklinghausen, Muzeum Getta Warszawskiego, Muzeum Sztuki w Łodzi, kolekcji Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie, Muzeum Okręgowego w Bydgoszczy, Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu a także Fundacji Sztuki Polskiej ING, Fundacji Rodziny Staraków, w kolekcjach prywatnych m.in. Cartier, Isy Brachot. 

‍

Dodatkowe informacje

W 1991 roku Paweł Kowalewski stworzył własną agencję reklamową Communication Unlimited. W latach 1985–2023 był wykładowcą na Wydziale Wzornictwa warszawskiej Akademii Sztuk Pięknych, gdzie w 2019 roku uzyskał tytuł profesora. Wieloletni Wiceprezes Międzynarodowego Stowarzyszenia Reklamy IAA Global, współzałożyciel, prezes i członek polskiego oddziału Rady Nadzorczej IAA Polska - obecnie jest członkiem honorowym IAA.